Skip to content

Giao hưởng "Từ thế giới mới" và nguồn gốc gây tranh cãi

Tháng Tư 17, 2010

Tác giả: Ngọc Anh

Khi Dvorak rời nước Mĩ trở về quê hương năm 1895, ông đã để lại đằng sau một di sản lớn, một tác phẩm mang ‘tinh thần Mỹ”.

Bản nhạc: Largo, Giao hưởng số 9 “Từ thế giới mới”
Tác giả: Antonin Dvorak
Thể hiện: Dàn nhạc giao hưởng Berlin (Chỉ huy: Rafael Kubelik)
***

Vào cuối thế kỉ  19, nghệ thuật châu Âu bị khuấy động bởi sự dâng trào của chủ nghĩa dân tộc, điều làm biến đối cả đời sống chính trị Thế giới Cũ. Nhiều nền văn hóa đa dạng đã tìm ra và tuyên bố tiếng nói đặc biệt của mình. Nhưng trong khi nền văn học Mĩ đã tạo dựng được tiếng tăm ghê gớm thì nền âm nhạc nghiêm túc của Mĩ (cùng với hội họa và sân khấu) vẫn sa lầy trong những khuôn mẫu Thế giới Cũ.

Một nhóm các mạnh thường quân Mĩ không bằng lòng với thực trạng đó nên tìm cách phát triển âm nhạc và hướng đến tính dân tộc của mình. Trong số đó có Jeanette Thurber, phu nhân của một thương gia giàu có. Bà đã thành lập Nhạc viện quốc gia Mĩ, một dự án tiên phong mở ra cho những nhạc sĩ Mĩ-Phi nhiều triển vọng song vẫn cần tới một sự lãnh đạo chắc chắn. Và bà tìm thấy điều đó ở nhà soạn nhạc người Czech Antonin Dvorak (1841 – 1904).

Antonin Dvorak (1841 –  1904)

Chịu ảnh hưởng và được truyền cảm hứng từ người đồng hương Bedrich Smetana, Dvorak đã đạt được danh tiếng lớn lao là người hăng hái đấu tranh cho nền âm nhạc Czech, người lai ghép một cách trôi chảy những giai điệu đậm chất dân gian vào trong các hình thức cổ điển.

Song Dvorak không giống như Brahms, Lizst và một số nhà soạn nhạc khác, những người nghiên cứu âm nhạc dân gian từ  một khoảng cách kinh viện và sử dụng nó như một sự chệch hướng mang tính ngoại lai và thoáng chốc. Các “Duo Moravia”, các “Vũ khúc Slav” và những tác phẩm nền móng khác làm nên danh tiếng ban đầu của Dvorak là phần thật sự cốt yếu trong bản chất của ông.

Năm 1892, Dvorak được mời đến New York với lời hứa hẹn về một mức lương gấp hai mươi lần mức lương ông nhận được  ở Prague. Khi tới nơi ông nhiệt thành tiếp nhận trọng trách mà phu nhân Thurber giao phó – giám đốc Nhạc viện quốc gia Mĩ.

Dvorak tuyên bố:  “Tôi tin chắc rằng âm nhạc tương lai của đất nước này phải được hình thành trên cái gọi là những giai điệu da đen. Chúng có thể làm nền tảng cho một trường phái sáng tác nghiêm túc và độc đáo được phát triển ở Hoa Kỳ. Những chủ đề tuyệt đẹp và đa dạng là sản vật của vùng đất. Chúng là những bài dân ca của nước Mĩ và các nhà soạn nhạc của các bạn phải hướng về chúng.”

Đúng như lời mình nói, Dvorak đã đắm chìm trong âm nhạc Mĩ-Phi. Ông đặc biệt bị thu hút trước Henry Burleigh, người học trò thường hát dân ca Mĩ cho ông nghe tại nhà và người về sau nhớ lại rằng Dvorak “được thấm đẫm trong tinh thần của những giai điệu xưa cũ đó.”

Đa phần thời gian tại Mĩ của Dvorak được dành cho việc giảng dạy và tổ chức biểu diễn. Nhưng trên tất cả ông còn là một nhà soạn nhạc và trong mùa đông đầu tiên tại New York ông đã khởi thảo bản giao hưởng mà sau này trở thành tác phẩm được yêu thích nhất của mình.

Giao hưởng “Từ thế giới mới” được Dvorak hoàn thành vào một kỳ nghỉ hè tại Spillville, Iowa, một khu kiều dân của người Czech nhập cư, những người đã giúp Dvorak dịu bớt nỗi nhớ nhà da diết. Dàn nhạc New York Philharmonic dưới sự chỉ huy của Anton Seidl công diễn tác phẩm lần đầu vào ngày 16/12/1895 tại Carnegie Hall.

Về mặt hình thức, tác phẩm hoàn toàn nằm trong truyền thống châu Âu với chương mở đầu ở hình thức sonata, một chương largo được xen vào những đoạn bùng nổ không ngừng, một chương scherzo với các phần trio điền viên và một chương kết sôi nổi hân hoan. Để giữ xu hướng hình thức theo chu kỳ nổi bật, mọi chủ đề của tác phẩm đều nảy sinh từ một motive chung ban đầu vào trở lại ở chương kết. Tuy nhiên từ buổi công diễn lần đầu thành công vang dội, tiêu đề phụ “Từ thế giới mới” đã tạo ra sự nhầm lẫn đáng kể về nguồn cảm hứng và nội dung chủ đề của tác phẩm.

Phu nhân Jeannette Thunber, người mời Dvorak
tới làm giám đốc Nhạc viện quốc gia Mĩ

Sự tương đồng với bầu không khí của các tác phẩm trước đó đã khiến một số nhà bình luận nhận định rằng Giao hưởng “Từ thế giới mới” là tác phẩm chịu ảnh hưởng mạnh mẽ nhất từ nỗi nhớ quê hương Bohemia của tác giả. Nhưng cho rằng Dvorak đã thực hành điều mình thuyết giảng, một số nhà bình luận khác lại nắm lấy sự lan tỏa của các tiết tấu đảo phách, các gam ngũ cung và các quãng bảy giảm trong âm nhạc bản địa Mĩ để tìm ra một sự gắn kết gần gũi hơn với nước Mĩ.

Một số nhà bình luận người Mĩ còn đi xa hơn trong việc chỉ ra sự tương đồng của chủ đề chính trong chương nhạc đầu với bài dân ca tôn giáo “Swing Low, Sweet Chariot” của những người nô lệ da đen. Còn chính nhà soạn nhạc thì lại chế giễu các tuyên bố vô nghĩa rằng ông đã sử dụng các giai điệu Mĩ-Phi có thực và nhấn mạnh rằng mình chỉ viết “theo tinh thần” của âm nhạc bản địa Mĩ mà thôi.

Sau này trong một thuyết trình thú vị năm 1956, Leonard Bernstein đã khảo sát từng chủ đề tác phẩm, lần theo dấu vết của chúng tới các nguồn gốc Pháp, Scotland, Đức, Trung Hoa và dĩ nhiên là cả nguồn gốc Czech. Bernstein kết luận rằng lời đánh giá chính xác duy nhất là coi tác phẩm này mang tính đa dân tộc.

James Huneker, một nhà  phê bình New York, chỉ ra trong một bài bình luận về buổi công diễn lần đầu rằng Giao hưởng “Từ thế giới mới” rõ ràng mang tính chất Mĩ theo nghĩa là một kiến trúc hỗn hợp, phản ánh xã hội tụ cư kiểu Mĩ. Quả thực, nhiều điều tương tự có thể được tuyên bố về nền văn hóa Mĩ nói chung – nó được tạo bởi những chất liệu ngoại quốc nhưng nổi bật lên từ chiếc lẩu thập cẩm là một hương vị Mĩ.

Bất luận thế nào thì khi Dvorak rời nước Mỹ trở về quê hương năm 1895, ông đã để lại đằng sau một di sản thậm chí còn lớn hơn những gì mà  phu nhân Thurber dám mơ tới – một tác  phẩm mang ‘tinh thần Mỹ” đầu tiên thuộc thể loại âm nhạc nghiêm túc mặc dù nó có nguồn gốc gây tranh cãi.

Advertisements
No comments yet

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: